RSS

આપણી ભાષાનો અણમોલ ખજાનો – કેટલાંક રુઢિપ્રયોગો – વાક્યરચના સાથે.

04 Apr

gold coins

આપણી ભાષાની ‘જૂની મૂડી’જેવા લુપ્ત થતાં  કેટલાંક રુઢિપ્રયોગો ની સોનામહોરો વીણી લઈએ.

૧- આજની ઘડી ને કાલનો ‘દિ = હવે એ સમય પાછો ન આવવો.

અમથાલાલ તો એવા ભાગ્યા કે આજની ઘડી ને કાલનો ‘દિ.

૨- રાતે પાણીએ રોવું = બરબાદ કરવું,હેરાન કરવું.(રાતું પાણી એટલે લોહીના આંસુ.એ અર્થમાં)

એ તો  બધાંને રાતે પાણીએ રોવરાવે એવો છે !

૩- ઘોળ્યા નું ગ્યું તો.= ગયું તો ભલે ગયું.એનો અફસોસ કે દુઃખ ન કરવું.

હવે રડ્યાથી શું વળે ?પૈસા જ  ગ્યા ને ? ઘોળ્યાના ગ્યા તો.

૪- મર કરતો.= ભલે કરતો.

વારંવાર ના ન પાડો ને એને,મર કરતો જે કરતો …

૫- કરો કંકુના=શુભ કામ જલ્દી કરો.

નવું ઘર લેવાનો  વિચાર છે ? કરો કંકુના ત્યારે !

૬- કંકુ ને કન્યા =કોઈ પણ દાન- દહેજ વગર વહુ ને ઘરે લાવવી.

સોમાભાઈ એ શુ બોલ્યા ? અમારે તો કઈ જ ન ખપે અમે તો માત્ર કંકુ ને કન્યા જ જોઈએ.

૭- ઘરનાં ભૂવા ને ઘરનાં ઝાગડિયા = ઘરમાં જ બે ય હાજર હોય તે .

અમારે તો ડોક્ટરે ય ઘરમાં ને માંદા ય ઘરના.ક્યાંય અમારે ડોક્ટર શોધવા ન જવું અને ડોક્ટરને બીમાર શોધવા ન જવું.અમારે તો ઘરના જ ભુવા ને ઘરના જ ઝાગડીયા !

૮- ગાંડી માથે બેડું-ઠેકાણાં વગર નું માણસ.

હવે એની વાત કઈ સાચી મનાય ! એ તો ગાંડી માથે બેડાં જેવી છે!

૯- ઘાણી નો બળદ જેમ-ખુબ મહેનત કરવી.

પહેલાં ના વખતમાં જમીનદારો ખેત મજુરોને ઘાણી ના બળદ ની જેમ કામ કરાવતા.

૧૦- ગાડું દેખી ગુડા ગળવા = વાહન  જોઈને ચાલવાની આળસ થવી.પગ દુખવા.

શુ ?ગાડું દેખી ગુડા ગળવા માંડ્યા ને ? કેમ બહુ ચાલી નાખીશ એમ કહેતાં’તા ને ?

૧૧- જમાનાને તડકે મેલવો-સમાજ ની પરવા ન કરવી.

આ કામ તો જમાના ને તડકે મેલીને પણ કરવું પડશે.

૧૨- ટાંટીયાના પાણી નિચોવવા-ખુબ જ શ્રમ કરવો.

આજે તો આંખો દિવસ ટાંટિયા ના પાણી નીચવી નાખ્યા છે.

૧૩- ઢેબા ઢીબી નાખવા-ઢેબા એટલે રોટલા.( માર મારવો એ અર્થમાં પણ વપરાય છે)

એના તો હું ઢેબા ઢીબી નાખીશ જો જો ને બહુ વાયડો થાય છે તે !

જરીક વાર બેસો એટલામાં તો ચાર ઢેબા ઢીબી નાખું છું.

૧૪- તનકારા કરવા-બરકત ની મોજ માણવી.

છોકરાંઓ તો બરાબર છે,એ ય ને તનકારા કરે છે !

૧૫- થાબડ થાબડ ભાણા –ભીનું સંકેલવું.

એ તો ભાઈ મોટા માણસ ! આવી વાતમાં એને તો ક્યારે થાબડ થાબડ ભાણા થઇ જાશે એની આપણ ને કલે ય નહિ પડે.

૧૬- તેલ પળી કરવી-તેલ,મીઠાં,મરચાં નો વેપાર કરવો.

મારા દીકરાને તો મારે બહુ ભણાવવો છે એને કઈ મારી જેમ તેલ-પળી નથી કરાવવી.

૧૭- દીવો રાણો કરવો.=દીવાની શગ નીચી કરવી.

બહુ રાત થઇ ગઈ છે,દીવો રાણો કરીને જરાક વાર સૂઈ જાઓ.

૧૮- દીવો રામ થવો = મૃત્યુ થવું.મરણ થવું.

સોમા બાપુનો દીવો રામ થઇ ગયો !

૧૯- દીકરી દુઃખાણી-વિધવા થાય તે,

ગઈ સાલ જ લીલા બેન ની દીકરી દુખાણી !

૨૦- દાણે દાણે મોતાદ = ઘરમાં અનાજ બિલકુલ ન હોવું.

એને તો એટલો કપરો સમો છે કે દાણા દાણા માટે મોતાદ થઇ ગયો છે !

૨૧- ધોડાધોડી નો જમાનો. = ખૂબ કામ નો સમય.

શુ ધોડાધોડી નો જમાનો આવ્યો છે બાપ !

૨૨- નવી નણંદ-ટેલીફોન.જેને હજાર કામ પડતા મૂકી ને જવાબ દેવો પડે,

ગમે તેટલાં કામ પડતા મુકીને પણ આ નવી નવી નણંદને તો જવાબ દેવો જ પડે ને ?

૨૩- પાણા ય ન પડવા = કોઈ તકલીફ ન હોવી.

મારી તબિયત ને તે શુ થયું છે ? મને તો પાણા ય નથી પડવાના !

૨૪- પાણી ઢોળ = બધું બગડી નાખવું.

આવું બોલીને તારા કર્યાં પાછળ પાણી ઢોળ શુ કામ કરે છે ?

૨૫- પાણી ઉતારી નાખવું = હરાવવું.

બહુ ફાંકા મારે છે તે જોજેને ગણિતમાં તારું પાણી ન ઉતારી નાખું તો મારું નામ કનક નહિ !

૨૬- પાયા બહાર નીકળી જવું-શરીર ખુબ વધી જવું,

હવે એન લગન થવા અઘરા  છોકરી કેટલી પાયા બહાર નીકળી ગઈ છે !

૨૭- પાખડું ઝાલવું = આધાર આપવો.

મારા મા બાપુના મર્યા કેડે મારા મામાએ જ મારું પાંખડું ઝાલ્યું.

૨૮- પૃથ્વી જેવડું મૌન-સામા ને બેચેન બનાવી મુકે તેવી ચુપ્પી.

એમણે તો જાણે પૃથ્વી જેવડું મૌન પકડી લીધું છે !   

૨૯- પોથી પંડ્યો = ચોપડી સિવાય બીજી વાતોમાં અજ્ઞાન 

એને દુનિયાદારી ની શી સમજ ! એ તો પોથી પંડ્યો છે.

૩૦- ઘરણ ટાણે સાપ કાઢવો = અણીને વખતે રદ્દ કરવું.

ખલાસ ! હવે ફરવા નહિ જવાય ! તમારા સાહેબે ઘરણ ટાણે જ બરાબર સાપ કાઢ્યો !

૩૧- બઠા  કાન કરીને સાંભળવું-કાન માંડીને સાંભળવું.

જો રતન ! હવે હું જે કહું છું તે બરાબર બઠા કાન કરીને સાંભળજે

૩૨- ભૂત નાં હાથમાં પલીતો-સર્વ નાશની તૈયારી.

તમને સમજ નથી પડતી ? આ ભૂતના હાથમાં પલીતો અપાય ?

૩૩- મંગાળે મસ અડવી-ત્રણ પથરા મૂકી કોઈ પણ જગ્યાએ બનાવી લેવાતો ચૂલો.તેના ઉપર વાસણ સ્થિર રહે તે.

બેઠાં બેઠાં વાતો જ કરે રાખવી છે કે મંગાળે મસ પણ અડાડવી છે ?

૩૪- ગાંઠ નું ગોપીચંદન  = બીજાનું કામ કરવાં મા પોતાને ય ખર્ચ થવો.

ઈમ કાઈ ગાંઠ નુ ગોપીચંદન કરીને મારાથી આ નહિ થાય !

૩૫- અઠીક લાગવું  = તબિયત બગડવી.

આજે મને  જરાક અઠીક જેવું  લાગે છે !

૩૬- કંકુ ની રોળ્ય જેવી વહુ -બહુ નમણી,સુંદર વહુ.

કાન્તાબેન ! તમે તો કંકુ ની રોળ્ય જેવી વહુ લઇ આવ્યા છો હો !

૩૭- કાતરીયું ગેપ – પાગલ થઇ જવું.

કાકા તમે કઈ સાંભળ્યું ? ભોપાભાઈ નુ કાતરીયું ગેપ થઇ ગયું છે !

૩૮- ઢીમ ઢાળવું = ઢીમ એટલે માથું.અને તે કાપી નાખવું તે.(યુદ્ધ માં કાપાકાપી થાય ત્યાં આ શબ્દ વપરાય છે.)

સમરાંગણમાં કઈ કેટલાંય ના ઢીમ ઢળી ચુક્યા છે.

૩૯- કંઠી બાંધવી – દીક્ષા લેવી.કોઈ ગુરુ કે સંપ્રદાય ને માનવું.

કાનજી ભાઈએ તો સ્વામી નારાયણ ની  કંઠી બાંધી.

૪૦- પડ્યા આવવું – ધીમે ધીમે હાલ્યા આવવું.

તમે તમારે આગળ જાઓને એ તો પડ્યો આવશે !

૪૧- ફાટેલ પીયાલાનો – ફાટેલ મગજ નો,દારૂડિયો.

એને વતાવાય નહિ,એ ભયંકર ફાટેલ પિયાલા નો છે.

૪૨- મૂડી નું વ્યાજ – દીકરા નો દીકરો(પૌત્ર)દીકરો એ મુડી અને પૌત્ર એ વ્યાજ.

દાદા દાદી ને તો ભાઈ મૂડી કરતાં વ્યાજ વધારે જ વહાલું હોય ને ?

૪૩- વંજો  માપવો – ભાગી જવું.

ચોર તો ઘરેણાં ગાંઠા લઈને ક્યારનાય વંજો માપી ગયા હશે !

૪૪- ઘર નો મોભ= ઘરનો મુખ્ય થાંભલો કે બીમ જેના ઉપર ચણતર થયું છે.(ઘરની મુખ્ય વ્યક્તિ માટે વધારે વપરાય છે)

ઘરના મોભ જેવું માણસ જાય પછી ઘર તો પડી જ ભાંગે ને ?

૪૫- હરખ કરવાં જવું = કોઈના સારા પ્રસંગે ખુશી વ્યક્ત કરવાં જવું.

હું ને કલા બેન આજે રમાબેન ના દીકરાની સગાઇ થઇ છે તે હરખ કરવા જઈ આવ્યા. 

૪૬- હરોરી જવું = ત્રાસી જવું, હિમત હારી  જવું.

આ છોકરાંઓ એટલાં તોફાની છે કે બે છે તોય હું હરોરી ગઈ છું બોલો !

૪૭- હાંજા ગગડી જાવા -બીકથી ધ્રુજી જવું.

અંધારામાં બહાર એકલા જવામાં તો બધાના હાંજા ગગડી જાય હોં ?

૪૮- હાથ પીઠીવાળા કરવા -પરણાવવું

આ સાલ તો કમુડીના હાથ પીઠી વાળા કરી જ દેવા છે !

૪૯- હાલરહુલર-મા બાળકને રમાડે કે હુલાવે,લાડ કરે તે.(ઘોડિયા ઉપરનું ઝુમ્મર)

૫૦- દુકાન વધાવવી = સાંજને સમયે ઘરે જતાં પહેલાં દુકાન બંધ કરવી.

તમે મહેમાન ને  જરાવાર બેસાડજો આજે હું વહેલી દુકાન વધાવી લઈશ.

૫૧- અછોવાનાં કરવા =  ખૂબ આગતાસ્વાગતા કરવી.સાચવવું.

મીઠી બા ને ઘરે જશો તો એવા રાજી થશે કે અછો વાનાં કરશે ! 

૫૨- સડસઠ ભેગી અડસઠ = આટલા ખર્ચમાં થોડો વધુ ખર્ચ.(ઘા ભેગો ઘસરકો)

હવે ખરચની ચિંતા શું કરો છો, સડસઠ ભેગી અડસઠ.

૫૩- અડિંગો નાખવો = ધામા નાખવા,રહી પડવું.

મહેમાન તો બે દિવસ સારા.આમ અડિંગો નાખીને બેસે તો અકારા લાગે !

૫૪- ઉપાડો લેવો = ધમાલ કરવી.

આવી નાની વાતમાં તમે શુ આવડો બધો ઉપાડો લીધો કમળાબેન !

૫૫- ઉડીને આંખે વળગે = જોવું ગમે તેવું.

કન્યાનાં રુપ ને ગુણ બંને ઉડીને આંખે વળગે એવા છે !

૫૬- હડદોલો લાગવો = મુસાફરી ને અંતે થાક લાગવો.

હવે આ ઉંમરે હડદોલા સહન નથી થાતા.

૫૭- અડદાળો નીકળવો = ખૂબ મહેનત ને અંતે થાક લાગવો.

એ મંદિર એટલું વિશાળ છે કે  એની અંદર જ ચાલી ચાલી ને અડદાળો નીકળી જાય!

મિત્રો,આ અને હજી આવા ઘણા રુઢિપ્રયોગો ની મહોરો ક્યાંક ભાષાના પેટાળમાં હશે,આ તો જે કેટલીક ઉપર કાઢી શકી છે તે અહી મૂકી છે. 

 

Tags:

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

 
પરમ સમીપે

રચયિતા : નીલમ દોશી.. પરમ સમીપેની આરત સાથે આપણા સૌના જીવનમાં ઝળહળતો ઉજાસ ઉઘડે..એ પ્રાર્થના સાથે..

અલ્પ...લીંબડીવાળા

ઇશ્વર વિશેની વ્યાખ્યાઃ જે વ્યક્તિ પ્રમાણિકતા પુર્વક અને ખંત થી પોતાનુ કામ કરે એ મારો ઇશ્વર

જીવન સંધ્યાનો ઉજાસ

અડધો ગ્લાસ ભરેલો જોવો

વિચારનો પ્રચાર

"મહત્વાકાંક્ષા વિનાનો માણસ મૃત સમાન છે."

મારી બારી

દીપક ધોળકિયા

ગુજરાતી પ્રતિભા પરિચય

ગુજરાતનાં પનોતા સંતાનોનો પરિચય

ચંદ્ર પુકાર

ચંદ્રવદન મિસ્ત્રીનાં હ્રદય ભાવો

પટેલ પરિવાર

બ્રિસ્બેન, ઓસ્ટ્રેલિયાથી પટેલ પરિવારની અલપ ઝલપ

Booksonclick.com

અડધો ગ્લાસ ભરેલો જોવો

Tahuko

excerpts of Dr. Gunvant.B. Shah's essays, articles, books and lectures

arvindadalja.wordpress.com/

My little different Thoughts

ડૉ. સુધીર શાહ Dr. Sudhir Shah

સમય + સમજ + સંજોગ = સંતોષ Time + Understanding + Situation = Satisfaction

planetJV

colorful cosmos of chaos

नेट-गुर्जरी

स्वान्त: सुखाय

"મધુવન"

ત્યાં લગી આશ સૃષ્ટિની જ્યાં લગી ઉગતા ફૂલો, જિંદગી જીવવા જેવી જ્યાં લગી કવિના કુળો

પાર્થેનીયમ

મારા શબ્દ..મારી વ્યથા.. મારી કવિતા..

%d bloggers like this: