RSS

આપણી ભાષા નો અણમોલ ખજાનો: કેટલીક જુની કહેવતો.

04 Apr

sona no charu

હવે ચાલો  આપણે કેટલીક કહેવતો ના હીરા માણેક પણ મેળવીએ:

૧ – આ જો સુરજ ને આ જો જયદ્રથ =

કુરુક્ષેત્રના  યુદ્ધમાં સૂર્યાસ્ત થાય તે પહેલાં જયદ્રથ ને મારવાની અર્જુને પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી.જયદ્રથ ભાગતો હતો અને અર્જુન એની પાછળ.આમ ભાગતાં ભાગતાં સૂર્યાસ્ત થઇ ગયો.એટલે જયદ્રથને એમ થયું કે હવે તો હું બચી ગયો.પણ ભગવાન શ્રી કૃષ્ણે પોતાની લીલા થી સુર્યને થોડી વાર માટે વાદળાંથી ઢાંકી દીધો હતો.અને જાણે સૂર્યાસ્ત થયો  હોય તેવું  વાતાવરણ ઉભું કરી દીધું.જયદ્રથ તો જ્યાં હતો ત્યાં ઉભો રહી ગયો.અને શ્રી કૃષ્ણે અર્જુન ને કહ્યું કે,હવે આને માર.આ જો સુરજ ને આ જો જયદ્રથ !

૨ – આપકી કુસકી પરાયેકી લાપસી.- પારકી થાળી માં લાડુ મોટો લાગે તેવું.

૩ – ઈ દેવ ભાવતો ને હંધાય ને ફાવતો – ગમતી વાત માટે દેવી દેવતાઓનું ઓઠું લેનાર માટે વપરાય.ભાવતુ તું ને વૈદે કીધું જેવું.

૪ – ઈ ના ઈ ઢાંઢાં ને ઈ ના ઈ ઢોર, ઈ ના ઈ વોળાવિયા ને ઈ ના ઈ ચોર

લુંટારા સંતલસ કરીને બીજે ગામ જનારને પોતાનું જ વેલડું ,ગાડું ને ચોકિયાતની ઓફર કરે અને ફસાવીને લુંટી લે તે/ ઘર ના જ  ભુવા ને ઘરના ઝાગડીયા

૫ – ઊંટના મોમાં જીરું- નહિ જેવું.

૬ – દરિયામાં ખસખસ- નહિ જેવું.

બહુ મોટા શરીર વાળા માણસ ને એટલુંક અમથું ચપટી જેટલું ખાવા  આપો તો તેની ભુખ કઈં ભાંગે ?! એ તો દરિયામાં ખસખસ જેવી વાત થઇ !

૭ – એ પાણીએ મગ ન ચડે- નિષ્ફળ રીત કે કાર્ય પધ્ધતિ.

હું તમને ખાતરી પૂર્વક કહું છું કે તમે રામજીને કામ ભલે સોપ્યું પણ એ પાણીએ મગ નહિ ચડે જોજો.

૮ – કઢી સાટું વરો બગાડવો-મોટું આયોજન સરસ રીતે પાર પડ્યું હોય પણ તેંમાં નાની એક ખામી રહી ગઈ હોય તે માટે વપરાય છે.

આટલા ખર્ચીને અડધો પ્રસંગ ઉકેલી તો નાખ્યો  છે તો હવે સાવ એક કઢી સાટું વરો કયાં બગાડવો !

૯ – કરિયાવર ને કાંઠા ન હોય – દીકરી ને એકવાર આપો તો કેટલું આપશો એની કોઈ હદ નથી હોતી.

દીકરી ને તો લગનમાં આપીએ એટલું ઓછું છે,કરિયાવર ને તે કાંઈ કાંઠા હોય છે ?!

૧૦ – કાવડ ફેરવવી – કોઈ ખોટ નું બાળક આવ્યું હોય ત્યારે માં બાપ એ બાળક ને ભીખલો રાખે છે ત્યારે એને બીજાનું બાળક ગણી બહારથી જ તેના અનાજ કપડાં માંગવામાં આવે છે તેણે કાવડ ફેરવવી કહેવાય.તેનાથી આ બાળક બચી જાય એવી માન્યતા છે.

અથવા ગામ ભાગોળે વસેલા બાવાઓ રોટી ઉઘરાવવા કાવડ લઈને ફરે છે તેને ‘રામરોટી’પણ કહે છે.

મને લાગે છે કે મનુભાઈ આજકાલમાં ગામમાં કાવડ ફેરવશે, દસ વર્ષે ઘરમાં ઘોડિયું બંધાયું છે !

૧૧ – ફરતે એકાદશી ને વચમાં ગોકળ આઠમ=ભૂખમરા ની દશા.

આ દુકાળમાં તો ઘેર ઘેર ફરતે એકાદશી ને વચમાં ગોકળ આઠમ જેવો તાલ છે !

૧૨ – પિયરમાં બારશ બોલે ને તેરશ ટહુકા કરે=ભૂખમરો

કમળા ને  ઉછીના તો આપ્યા છે,પણ જોજો પાછા નહિ મળે કારણકે,એના પિયરમાં તો બારશ બોલે ને તેરશ ટહુકા કરે છે !

૧૩. – પાપિયા ના પીતર જેવો =સુકલકડી માણસ.

(પાપી માણસ પિતૃઓનું શ્રાધ ન કરે પિંડ ન દે તેથી સ્વર્ગ માં પિતૃઓ ભૂખે મારે અને સુકાઈ જાય.)

૧૪ – પારકે પાદર  માવજીભાઈ કાંધાળા

બીજાનો ધન માલ વપરાતો હોય તો ત્યાં બહુ ઉદાર થાય.

૧૫ – નાગરવેલ ના પાન ઉડાડ્યે કાઈ સાંઢિયા ધરાતા હશે?

મોટા રુષ્ટ પુષ્ટ ને જમવા બેસાડીને નાની કાગળ જેવી ફુલકા આપવાથી શું થાય?

૧૬ – નળ નીચે બેડું જોઈએ =તક તો મળે પણ તેના માટે મહેનત કરવી પડે.

૧૭ – દેવ તેવી જાત્રા. = જે જેનેયોગ્ય હોય તે જ આપવું.

૧૮ – ઠાલા આવ્યા ને ભુલા ગ્યા = ફોગટ ફેરો થાવો.

૧૯ – તેલ ગયું,તૂપ ગયું,હાથમાં ચાડું રહ્યું = બધી બાજુએથી નુકસાન થવું,

ચાડું એટલે દીવી.

૨૦ – ટેલિયો = ગુજરાત ના ભિક્ષુક પણ નિત્ય કર્મ પારાયણ સત્વશીલ બ્રાહ્મણ નો એક વર્ગ નો માણસ.પોતાની દીકરી ને પરણાવવા માટે કે એવા કોઈ પ્રસંગ અર્થે કોઈ એક ગામ આગળ રકમ ની માગણી મુકે અને તે મેળવવા સવારથી બપોર સુધી ગામમાં બધે ફરીને મોટે થી ગાતા જાય અને સંતોના દોહા કે નીતિ વચનો  બોલતા જાય,આને ટેલ નાખવી કહેવાય. આવો યાચક ગામની ધરમશાળા માં રહેતો.રોજ સવારે સંધ્યા પૂજા કરી બપોર સુધી ગામમાં ટેલ નાખતો.ગામલોક દાળ લોટ વગેરે સીધું આપતા.અને તે રસોઈ કરી એક વાર જમતો.અને નક્કી કરેલી રકમ ઉપરાંત ગરમ ધાબળી,ડગલો વગેરે પાંચ સાત વર્ષ સુધી ચાલે તેવી ચીજોની ટેલ નાખતો.

“ડગલો ડગલો થાય છે,શિયાળો વહી જય છે,

ડગલે ડગલે પીળી કોર,ડગલો પે’રાવે શ્રી રણછોડ.”

ટેલ પૂરી થાય ત્યારે ગામલોક તેને માન-સન્માન સાથે જમાડી ને વિદાય કરતું. તેઓ અતિ જરૂર વગર ધન માટે ટેલ ન નાખતા.અને પાંચ સાત વર્ષ સુધી એક જ ગામે ફરીથી ન જતાં.આવા ટેલિયા કોઈ કજિયા માં પડતા નહિ.શાંત અને સદાચારી બ્રાહ્મણો  હતાં.

૨૧ – થાપણ માટે સાપણ થવું.= વસુલી માટે ગમે તે હદ સુધી જવું.

૨૨ – ભેંશો થોડી ને હોળાહોળ ઘણી = નાના અમથા કામનો પ્રચાર મોટે પાયે કરવો તે.

૨૩ – મહાદેવ ના ગુણ પોઠીયો જાણે =  મોટા માણસ ના ગુણ અવગુણ એનો અંગત માણસ જ જાણતો હોય.

૨૪ – હાથ પગ ગરમ,પેટ નરમ,સર ઠંડા,

ઔર પીછે જો દાક્તર આવે,લગાઓ ઉસકો ડંડા.

૨૫ – સોના ની કટારી ભેટમાં શોભે,પેટમાં ન ખોસાય = લાડ દુલાર હદમાં કરવા.

૨૬ – સફેદ નો લોપ થાય ત્યારે જ કપડું રંગાય. = અહંકાર રૂપી મૂળ પોત ન ટળે ત્યા સુધી જ્ઞાન વૈરાગ્ય નો રંગ ન ચડે. 

૨૭ – વાછરું  ના ટોળાંમાં ખોડી ગાય ડાહી.(ઉજ્જડ ગામમાં એરંડો પ્રધાન)

૨૮ – લખાણું ઈ વંચાણું = જે લખ્યું તે સાચ,બોલેલું યાદ ન રહે.

૨૯ – રામ રોટી = બાવાઓ ગામમાં ફરીને ભગવાન ને નામે ઘેર ઘેર ઉઘરાવે છે.

૩૦ – રંગે રુડી ને ગુણે કુડી = ગોરી છતાં કુલક્ષણી.

૩૧ – રાઈ ના દાણા જેટલી વાત = સાવ નાની અમથી બાબત ,નહિ જેવી વાત.

૩૨ – મોળે માવઠું નહિ ને દુબળે પાવઠું નહિ = અછત માં અછત ઉમેરાય.

૩૩ – દુબળા ઢોર ને બગાઈ ઘણી = માણસ નબળું હોય ને ઉપરથી વળી માંદુ હોય તો શરીર જવાબ દઇ દે.તકલીફ માં તકલીફ ઉમેરાય તે.

૩૪ – મુઠી વાવે ને ગાડું લાવે = એક જ મુઠી દાણા વાવ્યા હોય તેમાંથી ગાડું ભરીને અનાજ પાકે છે.

૩૫ – ભૂખ્યા પૂંઠે એકાદશી = ભૂખમરો.

૩૬ – ભેંશ ભાગોળે ને છાસ છાગોળે,ઘરમાં ધમાધમ.=હજી તો વાત વિચારાતી હોય ત્યાં જ જાણે પ્રસંગ થઇ રહ્યો હોય એટલી ધમાલ કરવી તે.

૩૭- આંતરડા ની ગાંઠો વળી ગઈ ને પાંસળીઓની કાંસકી થઇ ગઈ = ખૂબ જ કષ્ટ વેઠીને સંતાન કે ભાઇ ભાંડરડાંને મોટાં કરવાં.

એક તો કમળા બેન એકલી જાત ને ઉપર કપરી મોંઘવારી ! બચારાના આંતરડાની ગાંઠ્યો વળી ગઈ ને પાંસળીઓ ની કાંસકી થઇ ગઈ જાણે !

૩૮- ઇ ની દાઝ ઈ ને ખાશે = ઈર્ષ્યા માણસને બાળે તે.( ઈર્ષ્યા કરનાર પોતાની જ આગમાં બળીને સુકાઈ જાય છે)

આપણે શુ ઈ ની દાઝ ઈ ને ખાશે.

તો  મિત્રો આવો છે આપણી ભાષાનો અણમોલ ખજાનો ! આમાંના ઘણાં શબ્દો અમારે ત્યાં કચ્છમાં આજેય બોલાય છે આવી અતિ મીઠી બોલીની મજા માણવા મળી તે બદલ ફરીથી  આ પુસ્તક આપનાર મિત્રનો અને આવું પુસ્તક લખનાર સ્વામી આનંદ નો આભાર માનું તેટલો ઓછો !

 

One response to “આપણી ભાષા નો અણમોલ ખજાનો: કેટલીક જુની કહેવતો.

  1. kalyani vaiahnav

    April 8, 2013 at 1:34 am

    Harshamasi….really enjoyed ..

    Like

     

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

 
પરમ સમીપે

રચયિતા : નીલમ દોશી.. પરમ સમીપેની આરત સાથે આપણા સૌના જીવનમાં ઝળહળતો ઉજાસ ઉઘડે..એ પ્રાર્થના સાથે..

અલ્પ...લીંબડીવાળા

ઇશ્વર વિશેની વ્યાખ્યાઃ જે વ્યક્તિ પ્રમાણિકતા પુર્વક અને ખંત થી પોતાનુ કામ કરે એ મારો ઇશ્વર

જીવન સંધ્યાનો ઉજાસ

અડધો ગ્લાસ ભરેલો જોવો

વિચારનો પ્રચાર

"મહત્વાકાંક્ષા વિનાનો માણસ મૃત સમાન છે."

મારી બારી

દીપક ધોળકિયા

ગુજરાતી પ્રતિભા પરિચય

ગુજરાતનાં પનોતા સંતાનોનો પરિચય

ચંદ્ર પુકાર

ચંદ્રવદન મિસ્ત્રીનાં હ્રદય ભાવો

પટેલ પરિવાર

બ્રિસ્બેન, ઓસ્ટ્રેલિયાથી પટેલ પરિવારની અલપ ઝલપ

Booksonclick.com

અડધો ગ્લાસ ભરેલો જોવો

Tahuko

excerpts of Dr. Gunvant.B. Shah's essays, articles, books and lectures

arvindadalja.wordpress.com/

My little different Thoughts

ડૉ. સુધીર શાહ Dr. Sudhir Shah

સમય + સમજ + સંજોગ = સંતોષ Time + Understanding + Situation = Satisfaction

planetJV

colorful cosmos of chaos

नेट-गुर्जरी

स्वान्त: सुखाय

"મધુવન"

ત્યાં લગી આશ સૃષ્ટિની જ્યાં લગી ઉગતા ફૂલો, જિંદગી જીવવા જેવી જ્યાં લગી કવિના કુળો

પાર્થેનીયમ

મારા શબ્દ..મારી વ્યથા.. મારી કવિતા..

%d bloggers like this: